TẬP 4: DANH NHÂN VĂN HÓA VIỆT NAM

1

nhà xuất bản trẻ

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

HOAN NGHÊNH BẠN ĐỌC GÓP Ý PHÊ BÌNH
NHÀ XUẤT BẢN TRẺ
161b Lý Chính Thắng - Quận 3 - TP. Hồ Chí Minh
Điện thoại: 9316211 - 8465595 - 8465596 - 9316289
Fax: 84.8.8437450
E-mail: nxbtre@hcm.vnn.vn
Website: http://www. nxbtre.com.vn

4

TẬP 4: DANH NHÂN VĂN HÓA VIỆT NAM

LỜI NÓI ĐẦU
Khi viết Lịch triều hiến chương loại chí, nhà bách khoa Phan Huy
Chú (1762-1840) có lời án trong phần Nhân vật chí mục Nhà nho có
đức nghiệp, quyển XI - như sau: “Các danh nho xưa nay rất nhiều,
dường như không thể kể xiết. Nhưng những người đọc sách, đỗ đạt,
mà đức vọng văn chương không rõ rệt để kê cứu, đều không chép. Chỉ
nhặt lấy những người hơn cả, trước sau vài chục ông. Hoặc đạo đức
nổi tiếng, hoặc khí tiết rõ rệt, hoặc giỏi về trước thuật, hoặc chuyên
về văn chương, tuy tài giỏi không như nhau, nhưng đều có tiếng trên
đời. Tóm lại, những người ấy không hổ là bậc danh nho cho nên chép
rõ hành trạng các bậc đó”.
Nay chúng tôi ngồi trước án sách, trang nghiêm lật lại trang sách
của người xưa, tưởng chừng như còn nghe lời nói ấy vang vọng bên
tai. Học tập người xưa, chúng tôi cũng viết về những bậc danh nhân
văn hóa của nước nhà. Mạo muội làm điều này cũng không ngoài mục
đích giúp cho độc giả - nhất là bạn đọc thanh thiếu niên - hiểu rõ hơn
công đức của các bậc tiền nhân. Với một tập sách mỏng, chúng tôi
chưa thể viết được hết các bậc “có tiếng trên đời” trong lãnh vực văn
hóa. Xin sẽ trở lại với những tập sau.
Trong Bình Ngô đại cáo, mà người đời đã đánh giá là “Thiên cổ
hùng văn”, nhà văn hóa lỗi lạc Nguyễn Trãi có viết:
Nước Đại Việt ta từ trước
Vốn xưng nền văn hiến đã lâu
Núi sông bờ cõi đã chia
Phong tục Bắc Nam cũng khác
5

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

Điều này khẳng định, nước ta vốn có truyền thống văn hóa lâu đời.
Dù các thế lực ngoại xâm từ hàng ngàn năm nay đã thực hiện chính
sách đồng hóa về mọi mặt nhưng cuối cùng chỉ chuốc lại sự bại vong.
Sức mạnh văn hóa của dân tộc ta bền bỉ, trường tồn như sức sống của
một dân tộc. Những giá trị vật chất và tinh thần do tiền nhân sáng tạo
ra trong quá trình lịch sử mãi mãi là niềm tự hào của các thế hệ sau.
Trong tập sách này chúng tôi cố gắng nêu bật công đức của các
danh nhân như anh hùng dân tộc Nguyễn Trãi. Khi đánh giặc, ông đã
cùng Lê Lợi đã vận dụng sức mạnh của văn hóa dân tộc:
Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân
Quân điếu phạt trước lo trừ bạo
để đạt mục đích cuối cùng là “Xã tắc từ đây bền vững”. Trong số các
nhân vật được UNESCO công nhận Danh nhân văn hóa thế giới, ngoài
Nguyễn Trãi chúng tôi còn đề cập đến thi hào Nguyễn Du - người đã
để lại một tác phẩm có giá trị là viên ngọc quý Truyện Kiều, không
chỉ làm rạng rỡ nền văn hóa nước nhà mà còn có tiếng vang trên thế
giới; Chủ tịch Hồ Chí Minh - một vĩ nhân lỗi lạc của thế kỷ XX mà
cố Tổng Bí thư Lê Duẩn đã phát biểu “Dân tộc ta, nhân dân ta, non
sông đất nước ta đã sinh ra Hồ Chủ tịch, người anh hùng dân tộc vĩ
đại, và chính Người đã làm rạng rỡ dân tộc ta, nhân dân ta và non
sông đất nước ta”.
Trong nhiều giai đoạn khác nhau của lịch sử, chúng tôi đề cập đến
danh nhân Phạm Đình Hổ - tác giả của nhiều công trình nghiên cứu
có giá trị về lịch sử, ngôn ngữ, đại lý, thơ ca... mà lâu nay chúng ta
chỉ mới biết qua Vũ trung tùy bút. Tiếp theo, chúng tôi đề cập đến
Nguyễn Khuyến - thi sĩ số một của làng quê, của mùa thu Việt Nam
và cũng là cây bút trào phúng xuất sắc nhất thời đại mà ông đã sống.
Bên cạnh đó, chúng tôi cũng giới thiệu những đóng góp của các danh
nhân khác như nhà thơ Phan Văn Trị, nhà nghiên cứu Nguyễn Đổng
Chi, nhà văn Nam Cao, họa sĩ Nguyễn Phan Chánh... với những công
trình có giá trị lâu bền trong kho tàng văn hóa của nước nhà.
Chúng tôi cũng không quên đến nhà thơ trào phúng Tú Xương 6

TẬP 4: DANH NHÂN VĂN HÓA VIỆT NAM

người đã để lại một sự nghiệp văn học để tạo nên cốt cách trào phúng
và trữ tình mà ít nhà thơ nào sánh kịp. Trong số các “môn đệ” của Tú
Xương, chúng tôi giới thiệu nhà thơ Tú Mỡ - một cây bút trào phúng
rất nổi tiếng trên văn đàn những năm 1930 của thế kỷ XX. Tiếng cười
độc đáo của ông là biết kế thừa cái hay của các thi sĩ đàn anh và vận
dụng ca dao, tục ngữ. Điều làm nên tên tuổi Tú Mỡ là ông đã cười rất
ác vào cái ông nghị... gật mà trước và sau ông chưa có ai vượt qua nổi!
Trong tập sách này, chúng tôi còn viết về bác Ba Phi. Năm 2002,
một hội thảo khoa học “Chuyện kể bác Ba Phi” được tổ chức tại Cà
Mau với 36 tham luận của các học giả, nhà nghiên cứu trong cả nước.
“Tựu trung mọi người đều nhất trí đánh giá chuyện kể của bác Ba Phi
là một di sản văn hóa phi vật thể của Nam Bộ cần được trân trọng gìn
giữ cho muôn đời sau như ta đã gìn giữ chuyện Trạng Quỳnh, Trạng
Lợn... trước đây. Các chuyện kể của bác Ba Phi bắt nguồn từ sự phong
phú, giàu có của sản vật tự nhiên vùng U Minh những ngày đầu được
người dân khai phá và bác Ba Phi chỉ là một người nâng bức tranh
sản vật vô cùng phong phú ấy lên tầm thẩm mỹ văn học” (Báo Tuổi
trẻ chủ nhật số ra ngày 8/12/2002). Tương tự, làm sao ta có thể quên
được Vũ Trọng Phụng, nhà văn của nhiều tác phẩm hiện thực phê
phán như Số đỏ, Giông tố... và nhiều tập phóng sự có giá trị hiện thực
được phong tặng “Ông vua phóng sự đất Bắc”. Ngoài ra, khi viết tiếp
những nhân vật lừng danh của thế kỷ XX, chúng tôi còn đề cập đến
nhà triết học Trần Đức Thảo, người đã từng tranh luận thắng thế với
nhà văn, nhà tư tưởng J.P. Sartre tại Paris và để lại nhiều tác phẩm
triết học có giá trị. Là nghệ sĩ đa tài Văn Cao, người đã viết ca khúc
bất hủ Tiến quân ca, được Quốc hội nước ta chọn làm Quốc ca. Là
nhà dân tộc học Từ Chi, người đã dành tâm huyết một đời để nghiên
cứu về văn hóa Mường, về làng xã Việt Nam đã có nhiều đóng góp to
lớn mà học giả người Pháp là GS. Georges Condomimas đã đánh giá
là “một nhà bác học lớn” của Việt Nam.
Có thể khẳng định các nhân vật trên đều có những nỗ lực đáng
quý, đáng trân trọng trong việc bảo vệ, phát huy di sản văn hóa của
nước nhà bằng nhiều việc làm thiết thực, nghiêm túc và có giá trị lâu
7

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

bền. Điều này có ý nghĩa không nhỏ khi chúng ta đang phấn đấu xây
dựng một nền văn hóa tiên tiến và đậm đà bản sắc dân tộc. Do khuôn
khổ tập sách có hạn nên chúng tôi sẽ tiếp tục đề cập đến nhiều danh
nhân văn hóa khác trong những tập sau.
Nhân đây chúng tôi xin được nhắc lại, bộ sách KỂ CHUYỆN
DANH NHÂN VIỆT NAM do nhà thơ Lê Minh Quốc thực hiện đã
phát hành các tập: Danh nhân quân sự Việt Nam, Danh nhân khoa
học Việt Nam, Các vị Tổ ngành nghề Việt Nam, Danh nhân Sư phạm
Việt Nam, Danh nhân văn hóa Việt Nam, Các vị nữ danh nhân Việt
Nam, Những nhà cải cách Việt Nam, Danh nhân cách mạng Việt
Nam, Những người Việt Nam đi tiên phong, Những nhà chính trị
Việt Nam và sẽ còn phát hành các tập tiếp theo, mời các bạn tìm đọc.
Để bộ sách thật sự hữu ích cho bạn đọc - nhất là các bạn thanh thiếu
niên - chúng tôi rất mong được sự chỉ giáo, giúp đỡ chân tình của các
học giả uyên bác, của các nhà sử học và của các bạn đọc xa gần để tập
sách ngày một hoàn hảo hơn. Trước hết xin bạn đọc ghi nhận ở đây
sự biết ơn sâu xa của chúng tôi.
NHÀ XUẤT BẢN TRẺ

8

TẬP 4: DANH NHÂN VĂN HÓA VIỆT NAM

Nguyễn Trãi
Khí phách và tinh hoa của dân tộc

Nắng gắt. Trên con đường
mòn gập ghềnh, khúc khuỷu,
những người tù lê từng bước
chân mệt mỏi. Tiếng chim kêu
khắc khoải. Tiếng thúc giục inh
ỏi của đám cai tù. Tiếng roi vun
vút quất xuống lưng người tù
đến rớm máu. Rồi tiếng than
khóc của thân nhân người tù nức
nở vang lên. Tất cả tạo nên một
âm thanh nặng nề, đau đớn. Cả
hàng ngàn người tù băng rừng,
lội suối lên ải Nam Quan. Bây
giờ, họ đã đến nơi. Ngọn lau nơi
vùng biên giới Hoa - Việt dường
như trắng hơn, bạc hơn và cũng
cứng cỏi hơn. Đoàn người được
Anh hùng dân tộc Nguyễn Trãi
(1380 -1442)
dừng lại nghỉ ngơi để chuẩn bị
vượt qua biên giới. Nhiều người
khóc òa lên, họ biết chỉ trong giây lát nữa hình ảnh Tổ quốc chỉ mãi
mãi còn lại trong ký ức. Trong đám lau trắng kia có ba cha con người
tù đang ngồi. Người cha nghiến răng bảo đứa con lớn:
9

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

- Hữu qui phục quốc thù khốc hà vi dã! Con là đứa có học, con
hãy làm theo lời cha.
Nghe cha nói, người con rưng rưng nước mắt. Thấy vậy, người cha
vỗ vai con rồi ôn tồn:
- Con hãy quay về tìm cách rửa nhục cho nước, trả thù cho cha.
Như thế mới là hiếu. Đi theo cha khóc lóc mới là hiếu hay sao?
Lời khuyên răn của cha khiến người con như tỉnh ngộ, liền đưa tay
chùi sạch những dòng lệ nóng và hứa sẽ thực hiện theo. Cha con chưa
tâm sự được nhiều, bỗng tiếng tù và vang lên như dao xoáy vào lòng
người. Họ bịn rịn chia tay. Nắng vẫn gắt. Không dám đứng nhìn cảnh
em trai mình đang theo cha vượt qua biên giới, người con trai quay
về. Tiếng chim vẫn kêu khoắc khoải...
Sự việc này diễn ra vào tháng 6/1407 khi cha con Hồ Quý Ly bị
giặc Minh đánh bại, chúng đã bắt một số triều thần nhà Hồ đưa về
Trung Quốc. Người cha khuyên răn con những lời tâm huyết nói trên
chính là Nguyễn Phi Khanh. Còn người con quay về để thực hiện lời
dạy của cha là Nguyễn Trãi - sau này đã trở thành một nhân vật tiêu
biểu cho tinh hoa và khí phách của dân tộc Việt Nam, “con người
viết thư thảo hịch tài giỏi hơn hết mọi thời” (Lê Quý Đôn); con người
mà “âvăn chương mưu lược gắn liền với sự nghiệp kinh bang tế thế”
(Phan Huy Chú); con người “như một ông tiên trong tòa ngọc, có tài
làm hay, làm đẹp cho Nước từ xưa chưa có bao giờ” (Nguyễn Mộng
Tuân).
Tổ tiên Nguyễn Trãi vốn quê ở xã Chi Ngại, huyện Phượng Sơn
(nay là huyện Chí Linh, Hải Dương), sau chuyển về làng Ngọc Ổi
huyện Thượng Phúc (nay làng Nhị Khê, huyện Thường Tín, Hà Tây).
Ông sinh năm 1380, có hiệu là Ức Trai. Cha ông là Nguyễn Ứng Long
(tức Nguyễn Phi Khanh) và mẹ là Trần Thị Thái, con gái của Trần
Nguyên Đán. Thuở hàn vi, Nguyễn Ứng Long làm nghề dạy học, được
quan Tư đồ Trần Nguyên Đán mời về dạy học cho con gái. Cô học trò
Trần Thị Thái yêu thầy và thường làm thơ Nôm trêu ghẹo. Chuyện
này cũng thường tình, thầy trò cùng đang độ tuổi thanh xuân nên
10

TẬP 4: DANH NHÂN VĂN HÓA VIỆT NAM

tỏ ra quyến luyến cũng là điều dễ hiểu. Mối quan hệ này ngày càng
khắng khít, chẳng bao lâu cô Thái có mang. Chuyện vỡ lở, Nguyễn
Ứng Long bỏ trốn. Trong khi đó, biết sự tình này, quan Tư đồ Trần
Nguyên Đán - chắt của danh tướng Trần Quang Khải - lại trầm tĩnh
lạ thường. Ông cho người gọi Ứng Long về và bảo:
- Người xưa cũng đã từng có như thế. Chắc anh biết chuyện Trác
Văn Quân và Tư Mã Tương Như rồi chứ? Cũng từ tình yêu, vì tình
yêu mà lưu danh đến đời sau. Nếu anh làm được như vậy là nguyện
vọng của ta.
Trước thái độ rộng lượng, phóng khoáng của Trần Nguyên Đán,
Nguyễn Ứng Long ra sức học tập và thi đậu Thái học sinh (tiến sĩ).
Nhưng do quy định khắt khe của triều Trần, con nhà thường dân dù
lấy con gái hoàng tộc cũng không dùng đến. Có tài năng nhưng không
được trọng dụng, ông lui về dạy học ở làng Nhị Khê. Nguyễn Trãi là
đứa con trai của cuộc tình duyên phóng khoáng tuyệt vời ấy. Năm
1400 Hồ Quý Ly phế bỏ vua Trần Phế Đế, lên ngôi, đặt quốc hiệu là
Đại Ngu và mở khoa thi Thái học sinh. Nguyễn Trãi đậu ở khoa thi
này và ra làm quan với nhà Hồ, được giữ chức Chánh Chưởng đài
Ngự sử. Năm 1401, Nguyễn Ứng Long đổi tên là Nguyễn Phi Khanh
ra làm quan với nhà Hồ, giữ chức Học sĩ Viện Hàn Lâm kiêm Tư
nghiệp Quốc Tử Giám. Rồi nhà Hồ mất vào tay giặc Minh. Sau khi từ
biệt cha ở ải Nam Quan, Nguyễn Trãi quay về với “mười năm phiêu
bồng”. Trong suốt thời gian từ năm 1407 - 1416 sử sách chưa biết rõ
Nguyễn Trãi ở đâu, có tài liệu cho rằng thời gian đó ông bị giam lỏng
ở thành Đông Quan, và cũng có tài liệu cho rằng ông lưu lạc sang
Trung Quốc. Sau thời gian đó, có tài liệu cho rằng ông đã xuất hiện tại
đại bản doanh của nghĩa quân Lê Lợi vào năm 1416; và tham gia hội
thề Lũng Nhai để chuẩn bị khởi nghĩa. Nhưng ngược lại, có tài liệu
cho rằng mãi đến năm 1421, Nguyễn Trãi mới đến Lỗi Giang (Thanh
Hóa) tìm gặp Lê Lợi - chủ soái của phong trào Lam Sơn để dâng tập
Bình Ngô sách. Trong cương lĩnh cứu nước của Nguyễn Trãi có nói
đến chiến lược “đánh vào lòng người” thay cho chiến lược “đánh vào
thành” tức là đánh vào tinh thần và ý chí xâm lược của giặc. Ngoài ra,
11

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

ông đã đề xuất chiến lược Giương làm cờ nhằm tụ tập bốn phương,
đoàn kết mọi lực lượng kháng chiến của quần chúng trong cả nước.
Từ đây biến mọi lực lượng này thành một lực lượng trực tiếp tham
gia kháng chiến dưới ngọn cờ của nghĩa quân Lam Sơn. Nhờ vậy ban
đầu lực còn yếu nhưng dần dần thế của nghĩa quân mạnh lên, có thể
lấy yếu chống mạnh, lấy ít đánh nhiều. Sách lược bình Ngô của ông
đã được anh hùng Lê Lợi đồng tình. Vì vậy ông đã được trao chức
Tuyên phụng đại phu Hàn Lâm viện thừa chỉ, rồi được giữ lại bên
cạnh Lê Lợi để cùng bàn mưu tính kế đánh giặc Minh.
Trước lúc phất cờ khởi nghĩa, để gây niềm tin và tuyên truyền rộng
rãi trong nhân dân, nghĩa quân Lam Sơn có mẹo dùng mỡ viết trên lá
cây dòng chữ “Lê Lợi vi quân, Nguyễn Trãi vi thần”. Kiến theo vết mỡ
đục dần và dòng chữ đó đã hiện ra khiến dân chúng đều tin rằng đó là
chữ của thần nhân, nên đều
một lòng hướng về nghĩa
quân. Dưới ngọn cờ Lam
Sơn, Nguyễn Trãi đã thay
mặt Lê Lợi viết nhiều thư
giao thiệp với tướng giặc,
tất cả được tập hợp lại trong
Quân trung từ mệnh tập - thể
hiện rất rõ chiến lược và sách
lược “mưu phạt tâm công”
của Nguyễn Trãi. Đây là tác
phẩm đã thể hiện năng lực
của một nhà tư tưởng, nhà
biện luận thiên tài. Ông vừa
nêu bật cuộc kháng chiến
chính nghĩa của nghĩa quân
Lam Sơn, vừa tố cáo tội ác
xâm lược của giặc, vừa kiên
quyết đánh chúng nhưng
Tượng thờ Nguyễn Trãi tại Lam Kinh
cũng vừa khuyên chúng
(Thanh Hóa)
12

TẬP 4: DANH NHÂN VĂN HÓA VIỆT NAM

đầu hàng... Tất cả đều nhằm mục đích kết thúc sớm cuộc chiến tranh
để đỡ tổn thất xương máu.
Cuộc kháng chiến chống quân Minh phát triển theo ba thời kỳ.
Thời kỳ ở vùng thượng du Thanh Hóa (1418-1423) kết thúc bằng
việc đình chiến. Nguyễn Trãi đã tiến hành cuộc đấu tranh ngoại
giao để kéo dài thời gian hòa hoãn, tránh được mưu mô quỷ quyệt
của giặc. Sau khi “bên ngoài giả thác hòa thân” để “bên trong lo rèn
chiến cụ” thì nghĩa quân bước sang thời kỳ thứ hai. Đó là thời kỳ
tiến đánh thành Nghệ An để mở rộng vùng giải phóng phía Nam
theo kế hoạch của danh tướng Nguyễn Chích. Lúc nghĩa quân vây
thành Nghệ An và đánh tan viện binh của Lý An, Nguyễn Trãi đã
viết thư dụ Phương Chính giao chiến khi hắn cố thủ trong thành:
“Ta nghe bậc danh tướng quý nhân nghĩa mà rẻ quyền mưu. Lũ mày
thì quyền mưu cũng chẳng đủ, còn nói gì nhân nghĩa? Ngày xưa thư
mày gửi đến cho ta thường cười ta núp ở chỗ núi rừng không dám ra
giao chiến ở đồng bằng đất phẳng. Nay ta đã đến đây, ngoài thành
Nghệ An đều là chiến trường cả. Mày bảo đó là núi rừng hay đồng
bằng? Mày đóng kín cửa ngồi xó trong ấy, có khác gì mụ già không?
Ta e lũ mày không trốn đâu khỏi cái nhục cân quắc”. Đúng như lý
lẽ phân tích của Nguyễn Trãi, số phận của Phương Chính đã diễn
ra như thế. Sau những chiến thắng vang dội - từ toàn phủ Nghệ An
được giải phóng đến nền thống trị của giặc ở Thanh Hóa hoàn toàn
sụp đổ - nghĩa quân Lam Sơn đã bước qua thời kỳ thứ ba. Đó là thời
kỳ phát triển cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc trên quy mô cả
nước và kết thúc cuộc chiến tranh. Nguyễn Trãi đã góp phần không
nhỏ bằng đường lối ngoại giao kiên trì, khôn khéo. Ông đã phân tích
cho chúng thấy nguy cơ thất bại như trong thư gửi Vương Thông
năm 1427: “Nay tính hộ các ngươi có sáu điều phải thua:
- Nước lụt chảy tràn, tường rào đổ lở, lương cỏ thiếu thốn, ngựa
chết quân ốm. Đó là điều thua thứ nhất.
- Xưa Đường Thái Tông bắt Kiến Đức mà Thế Sung ra hàng. Nay
những nơi quân ải hiểm yếu, vừa quân vừa voi của ta đóng giữ đầy
13

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

đủ, viện binh có tới thế nào cũng thua. Viện binh mà đã thua thì lũ
các ngươi tất bị bắt. Đó là điều phải thua thứ hai.
- Ở nước các ngươi, quân mạnh ngựa tốt nay đóng cả miền Bắc để
phòng bị quân Nguyên, không rỗi chuyển về Nam được. Đó là điều
phải thua thứ ba.
- Luôn động can qua, liên tiếp đánh dẹp, người sống không vui,
nhao nhao thất vọng. Đó là điều phải thua thứ tư.
- Gian thần chuyên chính, chúa yểu giữ ngôi, xương thịt hại nhau,
gia đình sinh biến. Đó là điều phải thua thứ năm.
- Nay ta dấy binh, trên dưới cùng lòng, anh hùng thí sức, sĩ tốt
càng luyện, khí giới càng tinh, vừa cày ruộng vừa đánh giặc. Còn
bọn mày trong thành mệt mỏi, chuốc lấy diệt vong. Đó là điều phải
thua thứ sáu”.
Nói như nhà bác học Phan Huy Chú thì những lá thư dụ hàng của
thiên tài Nguyễn Trãi đã “có sức mạnh như mười vạn quân”. Những
chiến công lừng lẫy ở Chúc Động - Tốt Động (1426), ở Chi Lăng Xương Giang (1427) là kết quả của tấn công quân sự dưới sự chỉ huy
của anh hùng Lê Lợi và đường lối “mưu phạt tâm công” của Nguyễn
Trãi. Thật lạ lùng cho dân tộc Việt Nam, một dân tộc yêu hòa bình,
không bao giờ hiếu chiến, dù đang trên thế “sấm vang chớp giật, trúc
chẻ tro bay” nhưng nghĩa quân Lam Sơn vẫn sẵn sàng mở đường cho
chúng rút lui an toàn và giữ thể diện triều Minh. Nguyễn Trãi viết:
“Nếu như muốn kéo quân về nước thì cầu đường sửa xong, thuyền
ghe sắm đủ, thủy lục hai đường, tùy theo ý muốn, đưa quân ra cõi,
yên ổn muôn phần”. Tư tưởng nhân nghĩa này đã được anh hùng Lê
Lợi đồng tình, do đó, ngày 16/12/1427 ở phía Nam thành Đông Quan,
Vương Thông phải tuyên thệ rút quân về nước:
Tha kẻ hàng mười vạn sĩ binh
Sửa hòa hiếu cho hai nước
Tắt muôn đời chiến tranh
Chỉ cần vẹn đất, cốt sao an ninh
(Bài phú núi Chí Linh)
14

TẬP 4: DANH NHÂN VĂN HÓA VIỆT NAM

Tháng giêng năm 1428, Lê Lợi lên ngôi Hoàng đế, bỏ quốc hiệu
Đại Ngu của Hồ Quý Ly lấy lại quốc hiệu Đại Việt. Nguyễn Trãi được
ban tước Quan phục hầu và được ban quốc tính Lê Trãi. Vâng lệnh
Lê Lợi, Nguyễn Trãi đã viết tác phẩm Bình Ngô đại cáo một “áng
văn hùng tráng suốt thiên cổ” (thiên cổ hùng văn). Các nhà sử học
đều đồng tình ghi nhận Bình ngô đại cáo là Tuyên ngôn độc lập thứ
hai, hàm ý bài thơ của Lý Thường Kiệt làm trong lần đánh giặc Tống
năm 1077 là bản Tuyên ngôn độc lập thứ nhất và Tuyên ngôn độc
lập do Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc tại Ba Đình ngày 2/9/1945 là bản
cuối cùng. Người xưa đọc Bình Ngô đại cáo có cảm giác “đọc không
chán miệng” (Phạm Đình Hổ), và cho rằng “Hùng văn trong thiên hạ
không ai hơn được nữa, đó là sông Giang, sông Hàn trong các sông
và sao Ngưu, sao Đẩu trong các sao vậy” (Tô Thế Huy), còn thời đại
chúng ta và ngàn năm sau đều tự hào đó là khúc ca hùng tráng bất
hủ của dân tộc:
Từng nghe:
Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân
Quân điếu phạt trước lo trừ bạo
Như nước Đại Việt ta từ trước
Vốn xưng nền văn hiến đã lâu
Núi sông bờ cõi đã chia
Phong tục Bắc Nam cũng khác
Từ Triệu, Đinh, Lý, Trần bao đời gây nền độc lập
Cùng Hán, Đường, Tống, Nguyên mỗi bên hùng cứ một
phương
Tuy mạnh yếu từng lúc khác nhau
Nhưng hào kiệt đời nào cũng có...
Thời gian này Nguyễn Trãi tiếp tục viết Phú núi Chí Linh, Lam Sơn
thực lục, Hạ tiệp ca ngợi công đức của Lê Lợi đối với nền độc lập, tự chủ
của dân tộc. Ngoài ra ông còn thay mặt vua để viết chiếu, thư từ giao
thiệp với nhà Minh, về sau được tập hợp trong tập Ngọc đường di cảo
tiếc rằng nay đã thất lạc. “Chủ đề hầu như xuyên suốt tập di cảo này
15

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

là tinh thần tận tụy vì
dân, coi “thương dân”
là mục đích và nguyên
tắc của mọi hành động
cũng như suy nghĩ của
kẻ trị nước, và lấy việc
nhận thức sức mạnh
“lật thuyền” của dân
làm một phương châm
tư tưởng để người làm
cha mẹ dân tự răn mình
trong mọi hành vi xử
thế của họ” (Từ điển
văn học, tập II, trang
88). Năm 1433 Lê Lợi
băng hà. Nguyễn Trãi
viết văn bia Vĩnh Lăng
“ghi thịnh đức vào đá
để truyền mãi không
mòn” công đức của Lê
Lợi. Lê Thái Tông lên
nối ngôi. Thời kỳ này
triều Lê đang dần dần khủng hoảng, vì mâu thuẫn lục đục trong nội
bộ giai cấp thống trị đã bắt đầu phát sinh. Biết không thể chung sống
hoặc chống lại với những phe phái đang mưu toan lũng đoạn quyền
chính nên năm 1439 Nguyễn Trãi xin cáo quan về nghỉ tại Côn Sơn.
Thời gian này, tâm hồn ông không vui:
Còn có một lòng âu việc nước,
Đêm đêm thức nhẵn nẻo sơ chung.
Do đó, sống trong cảnh “gió thanh hây hẩy gác vàng, người như
một tiên ông trong tòa ngọc” nhưng lúc nào ông cũng đau đời và tóc
bạc trắng: “Tóc hai phần bạc bởi thương thu - Tóc nên bạc bởi lòng
ưu ái - Âu chi tóc đã bạc mươi phần” nhưng:
16

TẬP 4: DANH NHÂN VĂN HÓA VIỆT NAM

Bui chỉ có lòng trung hiếu cũ,
Mài chẳng khuyết, nhuộm chẳng đen.
Trong thời gian này ông đã hoàn thành tập thơ Quốc âm thi tập,
phần lớn tập thơ này gồm 254 bài chủ yếu được sáng tác lúc ở Côn Sơn.
Với tác phẩm này, về sau nhà thơ Xuân Diệu khẳng định đó là “tác
phẩm mở đầu nền thơ cổ điển Việt Nam” và Nguyễn Trãi “là nhà thơ
lớn”. Nhưng rồi, Nguyễn Trãi cũng không thể ở mãi nơi “Am quạnh,
hương thiêu, đọc ngũ kinh”. Năm 1440, Lê Thái Tông thấy quyền lực
của mình đang lung lay vì bọn gian thần nên vời ông ra nhậm chức trở
lại. Ngoài chức vụ cũ, ông còn được phong thêm chức mới và được đặc
trách hai đạo Đông, Bắc. Nhân dịp này ông dâng Biểu tạ ơn: “Quần
ngôn mặc kệ kẻ gièm pha, thánh ý cứ bền tín nhiệm”. Điều này cho
thấy trong quần thần vẫn còn kẻ “gièm pha” ganh ghét ông. Do đó,
ông “Cảm mà chảy nước mắt. Mừng mà sợ trong lòng”.
Rồi nỗi sợ hãi ấy thật sự đến với Nguyễn Trãi qua vụ án oan khốc
“Lệ Chi Viên”. Ngày 1/9/1442, vua Lê Thái Tông đi duyệt võ ở Chí
Linh, do là người đứng đầu cai quản miền Đông, Bắc nên Nguyễn Trãi
có nhiệm vụ đón tiếp khi vua đến vùng này. Duyệt võ xong, vua đến
nhà riêng của Nguyễn Trãi ở Côn Sơn, sau đó về Đông Kinh. Khi đi có
cả Nguyễn Thị Lộ - vợ lẽ yêu của Nguyễn Trãi, đang giữ chức Lễ nghi
học sĩ trong triều - cũng theo hầu vua. Ngày 7/9/1442 xa giá của vua
Lê Thái Tông về đến Trại Vải (tức Lệ Chi Viên) ở làng Đại Lại, huyện
Gia Bình (nay thuộc huyện Gia Lương - Hà Bắc) để nghỉ lại. Không
ngờ, tối hôm đó, nhà vua bị cảm và đến sáng thì băng hà. Tai họa đã
đổ ập xuống đầu Nguyễn Trãi. Bọn gian thần nhân cơ hội này vu cáo
Nguyễn Thị Lộ và Nguyễn Trãi dùng thuốc độc giết vua. Bị buộc tội,
Nguyễn Thị Lộ nhảy xuống sông tự trầm. Ngày 19/9/1442 cả dòng họ
Nguyễn Trãi bị tru di tam tộc. Vị khai quốc công thần triều Lê đã rơi
đầu vì chính cái triều đình mà ông đã đem toàn bộ tâm huyết để cống
hiến. Phải đợi đến 20 năm sau, năm 1464 nỗi oan khuất này mới được
giải tỏa. Vua Lê Thánh Tông - con Lê Thái Tông - đã xuống chiếu giải
oan cho ông và nói: “Lòng dạ Ức Trai sáng vằng vặc như sao Khuê”
(Ức Trai tâm thượng quang Khuê tảo) và truy tặng cho ông tước Tán
17

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

trù bá. Ba năm sau, nhà vua lại xuống chiếu cho Trần Khắc Kiệm đi
tìm di cảo thơ văn của Nguyễn Trãi - nhờ vậy một phần thơ văn mới
được lưu lại. Rồi năm 1868 bản in Ức Trai di tập do Dương Bá Cung
sưu tập trong gần 50 năm được khắc in. Với tác phẩm này, Nguyễn
Năng Tĩnh cho rằng: “âVăn chương của tiên sinh tinh vi, thâm thúy,
rộng rãi, chính đáng, cứng rắn, là tự tiên sinh rèn luyện và phát huy
được. Tiên sinh vốn không có ý đúc chuốt văn chương, nhưng một
khi lời nói thổ lộ đều sáng sủa đẹp đẽ, dồi dào, không cái gì có thể
che lấp được”. Còn Ngô Thế Vinh khẳng định: “Công lao của ông đã
không thể che giấu được thì thơ văn của ông còn lại, dù một mảnh
giấy hay một chữ cũng không nên để bị tiêu tan trong chỗ khói tàn
củi nát vậy”. Nói như Phạm Quý Thích thì công đức của Nguyễn Trãi
để lại cho đời: “Công cao bằng núi Lam có nghìn ngọn chót vót”.
Thật vậy, hậu sinh chúng ta có quyền tự hào về Nguyễn Trãi, một
con người vĩ đại nhiều mặt trong lịch sử nước ta, là biểu hiện của tinh

Tượng tôn vinh danh nhân Nguyễn Trãi tại Quebec ở Canada

18

TẬP 4: DANH NHÂN VĂN HÓA VIỆT NAM

Đền thờ Nguyễn Trãi tại Côn Sơn (Hải Dương)

hoa và khí phách của dân tộc ta. Tương truyền, năm 1407 khi từ biệt
cha ở ải Nam Quan - nơi cha ông là Nguyễn Phi Khanh và em ông là
Nguyễn Phi Hùng bị đày sang Trung Quốc - Nguyễn Trãi đã đứng
đó rỏ những giọt nước mắt thương khóc. Từng dòng lệ nóng chảy ra
như suối. Sau này, khi nghĩa quân Lam Sơn quét sạch bóng giặc Minh
xâm lược, để tưởng nhớ tấm lòng trung hiếu của người anh hùng dân
tộc Nguyễn Trãi, nhân dân đã đào một cái giếng nơi Nguyễn Trãi đã
đứng. Không ngờ, đào trúng mạch nước, giếng rất trong, nước rất
ngọt. Từ đó, nhân dân vùng ải Bắc gọi giếng này là Giếng Nước Mắt.
Phải chăng đây là một truyền thuyết nhằm chia sẻ với nỗi oan khuất
của Nguyễn Trãi sau vụ án Lệ Chi Viên? Đó là nỗi hận mà dường như
Nguyễn Trãi đã linh cảm được. Ông đã viết:
Họa phúc có mầm đâu một buổi,
Anh hùng để hận mấy nghìn năm.
19

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

Bây giờ, nỗi hận ấy đã đi qua. Tên tuổi Nguyễn Trãi trường tồn
cùng non sông đất nước ta.
Nhà nước ta đã tổ chức long trọng lễ kỷ niệm nhân 600 năm ngày
sinh của ông. Tổ chức giáo dục, khoa học và văn hóa của Liên hiệp
quốc (UNESCO) đã quyết định tổ chức kỷ niệm ông một Danh nhân
Văn hóa thế giới. Theo đánh giá của UNESCO, Nguyễn Trãi là người
có đóng góp xuất sắc không chỉ cho văn hóa dân tộc mà còn cho sự
phát triển văn hóa chung của nhân loại, là đại diện, biểu trưng cho
một nền văn hóa thế giới đa bản sắc, vừa thấm đẫm văn hóa dân tộc,
vừa thắm đượm tinh hoa văn hóa nhân loại.

20

TẬP 4: DANH NHÂN VĂN HÓA VIỆT NAM

Nguyễn Du
Tiếng thơ vang vọng đất trời

Cho đến thời điểm này, ba danh nhân văn hóa lừng danh của Việt
Nam: Nguyễn Trãi (1380-1442), Nguyễn Du (1765-1820) và Hồ Chí
Minh (1890-1969) đã được UNESCO công nhận là Danh nhân Văn hóa
thế giới. Trong ba danh nhân này, Chủ tịch Hồ Chí Minh là người rất
thích Truyện Kiều của Nguyễn Du và Người thường vận dụng trong
nhiều hoàn cảnh cụ thể. Trong Di chúc, Người viết: “Còn non, còn nước,
còn người/ Thắng giặc Mỹ, ta sẽ xây dựng hơn mười ngày nay”; hoặc trong
diễn văn kỷ niệm 30 năm ngày thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam,
Người nói: “Công ơn Đảng như bể rộng trời cao/ Ba mươi năm ấy biết bao
nhiêu tình”; hoặc khi đón Tổng thống Xucácnô sang thăm nước ta: “Bây
giờ mới gặp nhau đây/Mà lòng đã chắc những ngày thanh niên”. Rồi khi
tiễn vị nguyên thủ quốc gia này lên máy bay, Người đã đọc câu Kiều:
“Cánh hồng bay bổng tuyệt vời/ Đã mòn con mắt phương trời đăm đăm”...
Không riêng gì Chủ tịch Hồ Chí Minh yêu Truyện Kiều mà hầu như
người Việt Nam nào cũng yêu, cũng nhớ ít nhất dăm câu thơ Kiều của
thi hào Nguyễn Du. Mà những câu thơ ấy đã ăn sâu vào trong máu
thịt đến nỗi khi đọc câu thơ ấy, người ta không nhớ đến tác giả. Nhà
thơ Tế Hanh có viết bài thơ “Bài học nhỏ về nhà thơ lớn” kể lại một
kỷ niệm khi ông về huyện Nghi Xuân quê hương của thi hào. Lúc ông
hỏi thăm một bà cụ nhà của Nguyễn Du nơi đâu thì bà cụ ngớ người
ra: “Nguyễn Du nào tôi chẳng nhớ tên?”. Nhưng khi nói, đó là người
viết kiệt tác Truyện Kiều thì bà cụ vội vã chỉ đường ngay và đọc luôn
21

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

Tượng thi hào Nguyễn Du tại khu lưu niệm Nguyễn Du (Hà Tĩnh)

mấy đoạn thơ Kiều, kể luôn vanh vách về cuộc đời thăng trầm của
Kiều. Từ đó, nhà thơ Tế Hanh ngẫm nghĩ: “Bà cụ không nhớ tên Nguyễn
Du, có gì đâu đáng trách/ Một cái tên như bao cái tên thường/ Nhưng cụ đã
gửi lòng trong áng sách/ Theo dõi đời Kiều từng đoạn từng chương.../ Cuộc
gặp gỡ tình cờ đem cho tôi bài học/ Như thể qua hai trăm năm nhà thơ nhắn
lại bây giờ/ -Hãy đi con đường vào trái tim bạn đọc/ Người ta có thể quên
tên người làm thơ, nhưng đừng để quên thơ...”.
Theo thông báo của Hội đồng Hòa bình thế giới số ra tháng
12/1964, trong phiên họp tại Berlin (Cộng hòa Dân chủ Đức) từ ngày
6 đến ngày 9/12/1964, Chủ tịch Hội đồng Hòa bình thế giới đã chính
thức quyết nghị kỷ niệm 200 năm năm sinh thi hào Nguyễn Du trong
năm 1965, cùng với 8 danh nhân văn hóa khác trên thế giới: Nhà thơ
Quintus Horatius Flaccus (La Mã) trước công nguyên; nhà thơ Dante
Alighieri (Ý); nhà thơ Lomonosov (Nga); nhà thông thái Ai Hayssam
(Ả Rập); nhà cải cách xã hội Jan Hus (Tiệp Khắc); nhà soạn nhạc
Sibelius (Phần Lan); nhà thơ Yeats (Ialăng) và nhà y học Finlay (Cu
Ba).
Bấy giờ trong hoàn cảnh đất nước còn chiến tranh nhưng cả hai
miền Nam - Bắc đều tổ chức trọng thể đón nhận sự kiện vẻ vang này.
22

TẬP 4: DANH NHÂN VĂN HÓA VIỆT NAM

Tại Hà Nội, Thủ tướng Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng
hòa đã ra quyết định số 135TTg/Vg thành lập Ban tổ chức kỷ niệm
Nguyễn Du mà trưởng ban là ông Hoàng Minh Giám - Bộ trưởng Bộ
Văn hóa Thông tin, cùng lúc Ban bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam cũng
ra chỉ thị “Về việc kỷ niệm Nguyễn Du”. Tại miền Nam, trong vùng
giải phóng, Ủy ban Trung ương Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền
Nam Việt Nam cũng thành lập Ban tổ chức kỷ niệm Nguyễn Du mà
trưởng ban là bác sĩ Phùng Văn Cung. Trong vùng tạm chiếm, ngày
3/10/1965 tại Sài Gòn, giáo sư Nguyễn Khắc Hoạch - Tổng ủy viên
Văn hóa Xã hội kiêm Ủy viên Giáo dục của chế độ cũ đã đọc diễn văn
khai mạc Tuần lễ kỷ niệm 200 năm năm sinh Nguyễn Du. Cùng lúc,
nhiều nước như Liên Xô, Trung Quốc, Triều Tiên, Tiệp Khắc, Rumani,
Bungary, Ba Lan, Đức, Miến Điện, Cu Ba, Pháp v.v... cũng tổ chức kỷ
niệm thi hào đất Việt với nhiều hoạt động phong phú và đây cũng là
dịp Truyện Kiều được dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới.
Trong lịch sử văn học Việt Nam, không có quyển sách nào có số
phận lạ lùng như Truyện Kiều. Cho đến nay chưa ai có thể thống kê
được tác phẩm này đã in đến lần thứ bao nhiêu, có bao nhiêu dị bản.

Kỷ niệm 200 năm năm sinh Nguyễn Du tại miền Bắc (1965)

23

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

Và cũng chưa ai có thể thống
kê được đã có bao nhiêu tập
sách, bài viết nghiên cứu về
Nguyễn Du và Truyện Kiều
hoặc có bao nhiêu sáng tác
của người đời sau đã lấy
cảm hứng từ Nguyễn Du và
Truyện Kiều.
Nguyễn Du cất tiếng khóc
chào đời tại kinh đô Thăng
long (Hà Nội) tự Tố Như,
hiệu Thanh Hiên, biệt hiệu
Hồng Lam liệp hộ. Dòng dõi
Nguyễn Du quê gốc ở làng
Canh Hoạch, huyện Thanh
Oai, trấn Sơn Nam (nay Hà
Tây) nhưng từ thế kỷ thứ XVI
Áp phích trong lễ kỷ niệm 200 năm năm sinh
Nguyễn Du tại miền Nam (1965)
vì lý do chính trị nên tổ tiên thi
hào phải chạy vào làng Tiên
Điền, huyện Nghi Xuân (Hà Tĩnh) lập nghiệp và nổi tiếng thành đạt:
Bao giờ ngàn Hống hết cây
Sông Rum hết nước họ này hết quan
Thân phụ Nguyễn Du là Hoàng giáp Nguyễn Nghiễm (1668-1776)
là nhà thơ, nhà sử học lừng danh, từng giữ chức Tể tướng rồi làm
Thượng thư bộ Hộ ngất ngưởng trên danh vọng, đó là một nhân vật
mà trong Lịch triều hiến chương loại chí, nhà bác học Phan Huy Chú
nhận xét: “Ông c...