https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

ừnxóỉĐẩv
^ n g trước th ế giới với bao đ iều kỳ
ỉiệu, m ang trong m ình sự tò m ò, k h át
^vọng tìm hiểu, câu nói thường th ấy
nhâ^t ở trẻ là "Vì sao?". "Vì sao phải hít thở?", "Vì
sao Vịt có th ể bơi trên m ặt nước?", "Vì sao cây m ía
có m ột đ ầ u n g ọ t hơn?", "Vì sao M ặt Trăng đi theo
chúng ta?", "Vì sao chuông n ứ t đ á n h k hông
kêu?..." Q uả thực, nhữ ng câu hỏi "Vì sao?" đó,
khiến đôi lúc người lớn chúng ta cũ n g khó m à trả
lời đ ể con trẻ h iểu được.
Bước vào tuổi thiếu niên, các em nhỏ đ ồ n g thời
bước vào m ột lứa tuổi ham học hỏi, thích tìm h iểu
nhữ ng kiến thức khoa học và tri thức n h ân loại. Có
thể nói, thời điểm n ày các thông tin, tri thức được
bộ não các em ghi nhớ rõ ràn g và sâu đ ậm nhâ"t.
Vì vậy, việc đưa đ ến cho các em nh ữ n g kiến thức
khoa học ch u ẩn xác là râT quan trọng.
XuâT p h á t từ nh ữ n g suy nghĩ trên, chúng tôi đã
sưu tầm và biên soạn bộ sách "10 v ạn câu hỏi vì
sao" này, bộ sách m ang lại n h ữ n g câu trả lời cho
các em theo từ ng chủ đề. "10 v ạn câu hỏi vì sao"

https://thuviensach.vn

gồm 5 chủ đề: Cơ th ể người, đ ộ n g vật, thực vật, vũ
trụ kỳ bí và bí ẩ n q uanh ta. Bộ sách được giải đ áp
ngắn gọn, súc tích và dễ hiểu, kết hỢp n h ữ n g hình
ảnh m inh họa sinh đ ộ n g sẽ đem đ ế n cho các em
nhữ ng kiến thức cơ bản, chứa đ ự n g nội d u n g
phong phú. Từ đ ó, g iú p các em n ắm b ắ t các kiến
thức m ột cách n h a n h nhâT. Và cũng từ đó g iú p các
em thỏa m ãn trí tò m ò của m ình, tự tin hctn về kiến
thức khoa học đ ể bước v ào cuộc sống.
Bộ 5 cuốn sách trê n chính là m ón quà vô cùng
ý nghĩa mà các bậc p h ụ h u y n h d à n h tặn g cho bé
dam mê tìm h iểu khoa học, g iú p bé p h á t triển toàn
diện nhất.
T rân trọng!

0
https://thuviensach.vn

Trái Đấl có lừ bao gW?
Hệ M ặt Trời được hình thành từ đ ám "tinh vân
n guyên th ủ y " có dạng hình đĩa tròn xoay vòn g với
n h iệt độ cao tới 2.000^c trên vị trí của Trái Đất.
Tinh vân n ày do các nguyên tử, p h ân tử, h ạt chât
rắn (bụi v ũ trụ), châd khí dạn g ion hỢp thành. Theo
đà nguội lạn h đi của tinh vân, bụ i vũ trụ ở xung
quanh. M ặt Trời nguyên th ủ y ngưng tụ th àn h các
khối châT rắn, lắng đ ọng trên m ặt p h ẳng của đĩa
(xích đạo).
Bụi v ũ trụ chủ yếu do vân thạch silicat, các hỢp
chất có chứa sắt tạo thành. T hành p h ầ n của vân
thạch và của M ặt Trời giông nhau. Đ iều đó chứng

Vũ trụ kỳ bí
https://thuviensach.vn

tỏ bụ i vũ trụ và M ặt Trời vốn là từ cùng "tinh vân"
hình th àn h m à ra.
Sau khi các h ạ t chất rắn lắng đọng vào trong
khoảng thời gian 10 triệu - 100 triệu năm , do sự cân
bằng giữa sức h ú t của M ặt Trời và lực ly tâm mà
hình th ành các hàn h tinh loại Trái Đ ất chủ y ẽu do
v ân thạch tụ tập lại ở vùn g gần M ặt Trời, ở vùng
xa M ặt Trời thì hình thành các h àn h tinh kiểu sao
Mộc do khi vũ trụ và các h ạt băng tụ tập lại. v ề
tuổi tác của vân thạch và của M ặt Trăng, dựa vào
kết quả các nguyên tố có tính p hóng xạ m à chúng
chứa n h ư urani, thori,... cho là 4,6 tỷ tuổi. Đó cũng
là tuổi tác của hệ Trái Đ ât và hệ M ặt Trời.

Vì sao ta Hhỡng cẩm th ấy
Trái Đất Oang ạuay?
C ho tới cách đ â y vài trăm năm , người ta v ẫn
cho rằ n g Trái ĐâT đ ứ n g yên, còn M ặt Trời, M ặt
T răng và các vì sao đ ề u quay xung q uanh Trái Đất.
Dễ h iể u vì sao người ta lại nghĩ n h ư vậy. Bởi vì,
không ai có thể cảm th ấy Trái Đ ất đan g ch uyển
động. N ế u Trái ĐậT chuyển độn g thì tại sao m ọi
v ậ t trê n Trái ĐâT, kể cả nước biển lại không bay ra
khỏi m ă t đât?

8
https://thuviensach.vn

N gày nay, chúng ta đã biết rằng Trái Đâì không
ngừng v ận dộn g theo hai hình thức. M ột m ặt Trái
Đất quay xung quanh M ặt Trời, m ặt khác nó lại tự
xoay quanh trục của mình. Sở dĩ, ta không cảm
thấy Trái Đất đang chuyển động, đó là vì chúng ta
cùng chuyển độn g với bề m ặt Trái Đất, kể cả
không khí xung quanh chúng ta cũng vậy. Trọng
lực kéo tâ"t cả m ọi v ậ t thể, kể cả nước trong biển
đ ều bị h ú t chặt vào bề m ặt Trái Đất.
Thế nhưng, thông qua các vật thể có thể quan
sát và cảm giác thấy, ta vẫn biết được Trái Đâd
đang chuyển động. Chính là sự tự quay của Trái
Đât tạo ra k h ác.b iệt giữa ngcày và đêm . N ếu Trái
ĐâT không tự xoay, thì phía m ặt đâ"t hướng về M ặt
Trời m ãi m ãi là ban ngày, phía kia sẽ m ãi mãi là
đêm tôn N hưng trong vòng 24 giờ đồng hồ, mỗi
m ột đêm trên Trái Đất đ ều lần lượt biến đổi giữa
ngày với đêm , lặp đi lặp lại m ột cách tu ần hoàn.
Trái Đ ất còn có m ột hình thức v ận động quan
trọng khác, ta không cảm thây, nhưng nó làm cho
đời sống chúng ta thay đổi, đó tức là Trái Đâd quay
xung quanh M ặt Trời. C huyển động này sinh ra
bốn m ùa trên Trái Đất. Các em đ ều biết đấy, cùng
với sự thay đổi thời tiết bốn m ùa, đời sống của
chúng ta cũng khác nh au rấ t nhiều. Trái Đất quay
xung quanh M ặt Trời cần 365 ngày, ta gọi quãng
thời gian đó là m ột năm . Trên thực tế, năm là cái

Vũ trụ kỳ bí
https://thuviensach.vn

thước đ ể c h ú n g ta đo tiến trình lịch sử, cũ n g là
thước đo độ dài đời sông chúng ta và các th ứ khác.
Sự nghiêng của trục tự quay Trái Đ ất gây ra
biến đổi bốn m ùa. Trục tự quay của Trái Đâ't
nghiêng so với m ặt p h ẳng hoàng đạo. N am Cực và
Bắc Cực đ ề u có sá u tháng nghiêng về phía M ặt Trời
và sáu tháng k hông được M ặt Trời chiếu sáng. Do
đó, Bắc b án cầu có 1 /2 năm được tiếp n h ận n h iều
án h sáng m ặt trời và nhiều nhiệt lượng hơn; trong
1 /2 n ăm còn lại nó tiếp nhận ánh sáng m ặt trời và
nhiệt lượng ít hơn, do đó thời tiết trở n ên lạnh hơn.

Trái Đăt tự quay m ệt vùng
có đúng m ệt ngày Miỡng?
Thời gian Trái Đ ất tự quay m ột v ò n g là 23 giờ
56 p h ú t, như ng m ộ t ng ày trên Trái Đâ^t lại có tới
24 giờ. Đ ây ch ẳn g p h ải là m âu th u ẫ n sao?
M ột ng ày tro n g cuộc sông thư ờng n h ậ t của
chúng ta, chính là thời gian luân chuyển n g ày đ êm
m ột lần. D ùng tiê u chuẩn gì đ ể tính m ộ t cách
chính xác n h ấ t sự d à i ng ắn của m ột ngày?
Các nhà th iên v ă n học
tu yến Tí N gọ (đường nam
M ặt Trời đ ạ t đ ế n vị trí cao
tiêu ch u ẩn tính thời gian.

10

lựa chọn M ặt Trời qua
bắc), cũng chính là khi
n h ấ t so với m ặt đ ấ t làm
Thời gian giữa lần n à y

0
https://thuviensach.vn

23124

1

M ặt Trời đi qua tuyến Tí Ngọ và lần tiếp theo đi
qua cũng m ộ t điểm trên tuyến Tí Ngọ chính là m ột
ngày, thời gian tru n g gian cần thiết là 24 giờ.
N ếu Trái Đất chỉ tự quay mà không quay xung
quanh các thiên thể, như vậy, do sự tự quay của
Trái Đất, thời gian M ặt Trời đi qua tuyến Tí Ngọ hai
lần, chính là thời gian Trái Đất tự quay m ột vòng.
Trên thực tế, khi Trái Đấi tự quay cũng đồng
thời quay xung quanh M ặt Trời. Sau khi Trái Đất
tự quay m ột vòng, do n guyên n h ân của việc quay
xung q u anh thiên thể, Trái Đâ"t sẽ không ở chỗ cũ
nữa, mà di chuyển từ điểm thứ nhấ"t đ ến điểm thứ
hai trên b ản đồ. Điểm mà lần đ ầ u tiên hướng về
phía M ặt Trời, sau khi Trái Đâ't tự quay m ột vòng
vẫn chưa hư ớng về phía M ặt Trời lần tiếp theo

VŨ trụ kỳ bí

11
https://thuviensach.vn

(m ũi tên m àu đen trên bản đồ để chỉ hướng), cần
p h ải đợi Trái Đ ât quay thêm m ột góc độ nh ỏ n ữ a
mới hướng về phía M ặt Trời. (Mũi tên m àu xám
trên b ản đồ chỉ phương hướng). Thời gian Trái ĐâT
tự quay quanh góc độ này, cần khoảng 4 p h ú t.
Trong thời gian hai lần M ặt Trời đi qua tu yến
Tí Ngọ, thực tế Trái ĐâT chỉ quay được hơn m ột
vòng m ột chút. Q uãng thời gian n ày mới là m ột
ng ày (24 giờ), trong cuộc sống của ch úng ta.
N hư vậy, sau khi Trái Đ ât quay m ột vòng xung
q u anh M ặt Trời, thì thực tế số v òng Trái Đ ất tự
qu ay n h iều hơn số ngày trong m ột n ăm là m ột lần.

ÔOứu các vật n ặ n g iim ?
C àng lên cao, lực Trái Đ ất h ú t các v ật càng
giảm , vì thế, chúng càng nhẹ đi. N ếu vượt ra khỏi
b ầ u khí quyển của Trái ĐâT, trọng lượng của v ật
sẽ bằng 0. Suy ngược ra, bạn có thể cho rằn g càng
v ào sâu trong lòng đâT, v ật càng n ặn g hơn. C hú ý
nhé, đ iều này ho àn toàn là ngộ nhận!
Trái Đâ"t h ú t nh ữ n g v ật th ể b ên ngoài y n h ư
to àn bộ khôi lượng của nó tập tru n g ở tâm . Theo
đ ịn h lu ật vạn v ật h ấp dẫn, lực h ú t giảm tỷ lệ
nghịch với bình phương khoảng cách, càng lên cao,
lực h ú t của Trái Đâ"t lên các v ậ t càng yếu đi.

12

0
https://thuviensach.vn

Nếu đưa quả cân Ikg lên độ cao 6.400km, tức là dời
nó ra xa tâm Trái Đất gấp hai lần bán lánh Trái Đất,
thì lực hút sẽ giảm đi 2 m ũ 2 lần, tức là 4 lần, và quả
cân treo vào cân lò xo sẽ chỉ nặng cả thảy 250g, chứ
không phải Ikg. Nếu đem quả cân đi xa mặt đất
12.800km, tức là xa tâm Trái Đất gấp 3 lần, thì lực hút
giảm đi 9 lần, quả cân Ikg lúc này chỉ còn nặng lllg - •■
Từ tính to án trên, bạn sẽ nảy ra ý kiến cho rằng
khi đưa quả cân vào sâu trong lòng Trái Đất, tức
là khi đưa v ật tiến về tâm , thì ta phải thấy sức h ú t
tăng hơn, hay khi đó quả cân nặn g hơn. Song, thực
tế, v ậ t th ể không tăng trọng lượng khi đưa vào sâu
trong lòng Trái Đất, mà ngược lại nhẹ đi.
Sở d ĩ n h ư th ế là vì bây giờ v ật thể không còn
chịu sức h ú t từ m ột phía nữa, mà là từ nhiều phía
trong lòng đ ấ t (dưới, trái, p h ải,...). Rút cục, các lực
h ú t của quả cầu có bán kính bằng khoảng cách từ
tâm Trái Đ ất đ ến chỗ đ ặ t đồ v ậ t là có giá trị. Vì
vậy, càng đi sâu vào lòng Trái Đâd thì trọng lượng
của v ật càng giảm nhanh. Khi tới tâm Trái Đâd, v ật
trở th àn h không trọng lượng.

CÓsự sông trên Mặt Trăng tuiỡng?
Để có sự sô"ng hình th ành cần phải có nước,
không khí, nhưng trên M ặt Trăng hoàn toàn không
có khí q uyển và không có nước. Bề m ặt của nó

Vũ trụ kỳ bí

13
https://thuviensach.vn

hoàn toàn
không có
tru n g bình
thể tồn tại

nằm trong chân không của v ũ trụ ,
che chắn gì. Vào giữa trưa, n h iệt độ
lên tới 150°c, cho n ê n sự sống không
với sức nóng n h ư vậy.

Các nhà khoa học đã thực h iện n h ữ n g thí
nghiệm th ể xem sự sống có thể tồ n tại được trong
nh ữ n g đ iều kiện của M ặt T răng hay không. Họ tái
tạo chính xác n h ữ n g đ iều kiện đó nh ư n g ngay cả
vi sinh v ậ t có sức đề kháng cao nhâ^t cũ n g không
thể sống nổi. M ặc d ù n h ư vậy, người ta v ẫ n phải
cách ly h o à n to àn đối với n h ữ n g người đ ầ u tiên
đ ặ t chân lên M ặt Trăng. N ếu n h ư n h ữ n g vi sinh
v ật nhỏ bé n h ấ t M ặt Trăng tồn tại thì cũ n g không
đ ể chúng lan n hiễm khắp Trái Đất. Sự đ ề p h ò n g
n ày ho àn to àn bị loại bỏ khi người ta biết rằ n g M ặt
T răng chỉ là m ộ t th ế giới không sự sống.
Tuy nhiên, người ta v ẫ n tìm thấy m ộ t s ố chứ ng
cứ chứng m inh được trên M ặt Trăng có sự sống.

14

0
https://thuviensach.vn

Vi sac ạm j ãạo của Trái Đất
iạ i có hình elỉp?

Từ m ột khối trôi nổi trong hệ N gân Hà, các
đ ám m ây bụi sẽ co lại th ành hình cầu, ở ph ần
trung tâm là M ặt Trời và b ắt đ ầ u xuâT hiện Trái
ĐâT. N hiều người cho rằng, Trái Đ ất được hình
thành theo quá trình: Các chất khí, m ây bụi khi
bay theo quỹ đ ạo của M ặt Trời d ần d ần sẽ tập
trung th àn h m ột khối, nhờ đó sẽ nhanh chóng hình
th ành vô số các thiên thể nhỏ có đường kính
khoảng trên dưới lOkm (hành tinh cực nhỏ).
C húng lại va chạm lẫn nhau, trong đó có m ột khối
chính là Trái ĐâT nguyên thủy. Trái Đ ât lúc đó n h ư
m ột khối lửa có n h iệt độ cao. Phần lớn các châT tựa
hồ ở th ể lỏng tụ tập lại đ ến m ột lúc nào đó sẽ nén
lại với n h au th àn h d ạn g hình cầu. Do số va chạm

Vũ trụ kỳ bí

15
https://thuviensach.vn

của các vi h àn h tinh với Trái Đ ât nguyên th ủ y
ngày càng giảm , n ê n bề m ặt của Trái Đâ"t sẽ lạ n h
dần. Trong các vi h àn h tinh có th àn h p h ầ n hơi
nước cũng n h ư các châd khí quyển, chúng sẽ ng ư n g
lại th ành các đại dương nguyên thủy.
Trái Đâd có tuổi ước tính khoảng 4,6 tỷ năm .

Vì sao bân mùa trong năm
khùng đ à i như nhau?
Mỗi m ùa trong năm không p h ải trò n trịa bằn g
số ngày m ột n ăm chia cho b ô n m ùa, m à được căn
theo thời tiết ph ụ c vụ nhà nông. Vì thế, nó chẳng
liên quan gì đ ến p h é p chia đều.
M ùa xuân b ắ t đ ầ u từ ng ày Xuân p h â n (23/1)
đ ến Hạ chí (21/6) tức là khoảng 92 n g ày 19 giờ.
M ùa hè b ắ t đ ầ u từ H ạ chí đ ế n Thu p h â n (23/9) d ài
khoảng 93 ng ày 15 giờ. M ùa th u kéo d ài từ Thu
p h ân tới Đ ông chí (22/12) d ài khoảng 89 n g à y 19
giờ. M ùa đ ô n g từ Đ ông chí tới Xuân p h â n chỉ d ài
có 89 ngày. N h ư vậy, m ùa hè dài hơn m ù a đ ô n g
nhữ ng 4 ng ày 15 tiếng.
Vân đề n g ắ n d ài n à y h o àn toàn liên qu an đ ế n
khoảng cách giữa Trái Đ ất với M ặt Trời ở m ỗi thời
điểm xa hay gần. Ta b iết rằn g Trái Đất quay xung
quanh M ặt Trời theo quỹ đ ạ o hình b ầu d ụ c, m à

16
https://thuviensach.vn

M ặt Trời không phải là tâm điểm của hình
d ụ c đ ó, mà chỉ là m ột tiêu điểm trong hình
d ụ c thôi. N h ư vậy, khi Trái ĐâT quay trên quỹ
sẽ có lúc nó gần M ặt Trời hơn, có lúc cách xa

SPRING

SUMMER

bầu
bầu
đạo,
hơn.

FALL

HSaCTD

w

/í 1

DDD□

M ùa hạ, khi Trái Đất ở xa M ặt Trời nhất, sức
h ú t của M ặt Trời đôì với nó là yếu nhât, do đó
Trái Đất quay chậm nhất, và thời gian của m ùa hè
dài n h ấ t trong m ột năm . Ngược lại, m ùa đông, khi
Trái ĐâT ở gần M ặt Trời nhâT, sức h ú t của M ặt Trời
tác đ ộ n g lên nó m ạnh nhất, do đó Trái Đấi quay
n h anh hơn lúc nào hết, và đó là m ùa ngắn nhâT
trong năm . Tương tự n h ư vậy có thể xét cho m ùa
xuân và m ùa thu, là hai m ùa tru n g gian.

Vũ trụ kỳ bí

17
https://thuviensach.vn

Vì S(W Mặt Trăng ă ỉ theo chúng ta?
Không p hải vì Trăng có chân và cũng k hông
phải Trăng đi theo chúng ta. Sở dĩ, ta có cảm giác
Trăng đi theo m ình là bởi khi ta đi bộ, chúng ta
không thể không chú ý tới m ọi v ậ t xung quanh.
N hưng tầm m ắt của ta lại có giới hạn.
Lúc ta đi về phía trước, m ọi v ậ t gần quanh ta
(chiếm khoảng lớn trong tầm nhìn) trôi đi rất
nhanh, nhưng nh ữ n g v ậ t ở xa (chiếm khoảng rất
nhỏ trong tầm nhìn) thì trôi đi rấ t chậm và râT lâu
m ới ra khỏi tầm m ắt.
T răng là v ật to và sáng n h ấ t trong đ êm n ên nó
nổi b ậ t và vì th ế n ên ta có cảm giác sẽ nhìn thấy
nó rấ t lâu. Bởi thế, ta luôn có cảm giác M ặt Trăng
theo sát bước chúng ta.

Vi scw (Wỉ túc vân nhìn th ấy
Mặt Trăng vào ban ngày?
Thực tế M ặt Trăng quay q uanh Trái Đ ât n ên vị
trí tưctng đối của nó đối với M ặt Trời (và do đó, đối
với n g ày và đêm ) thay đổi theo chu kỳ m ỗi tháng,
hay còn gọi là m ỗi tu ần trăng. Vào ng ày rằm , M ặt
Trăng ở đối d iện với M ặt Trời so với Trái Đất, khi
M ặt Trời lặn thì M ặt Trăng mới m ọc và ngược lại.

18
https://thuviensach.vn

Vào ngày đ ầu
tháng, M ặt Trăng
ở râ"t gần M ặt Trời
nhìn từ Trái ĐâT
nên không phản
ch iếu á n h
sán g
m ặ t trời và ta
k hông nhìn th ấy
Trăng d ù ngày hay
đêm . N hưng vào
các
ngày
khác,
M ặt Trời chưa lặn thì M ặt Trăng đã mọc rồi (nửa
đ ầu tháng) hoặc M ặt Trời mới m ọc mà M ặt Trăng
chưa lặn (nửa cuối tháng).
Theo lý thuyết, đó chính là nh ữ n g lúc ta có thể
trông th ấy T răng vào ban ngày. Tuy vậy, M ặt
Trăng có nhìn th ây được vào ban ngày hay không,
còn tu ỳ thuộc vào n h iều yếu tố khác, n h ư thời tiết,
độ sáng của M ặt Trăng,...

Tạỉsao Tráỉ Đđt hhõng bị
Mặt Tră đẽt cháy?
M ặt Trời là m ột quả cầu lửa b ù n g cháy liên tục.
Tuy rằn g n h iệt lượng m à nó chiếu xuống Trái ĐâT

Vũ trụ kỳ bí

19
https://thuviensach.vn

vô cùng nhỏ, nhưng d ù nhỏ n h ư v ậy cũng đ ã đ ủ
đ ể làm cho Trái Đ ất cháy khô. N hưng thực tế T rái
Đ ất lại không bị M ặt Trời đ ố t cháy, đó là do nó có
m ột b ầ u khí quyển bảo vệ. N hờ có không khí và
m ây n ên có thể p h ả n xạ lại m ột p h ầ n n h iệt lượng,
còn m ột bộ p h ậ n khác bị không khí và m ây h ấ p
thụ, chỉ còn m ột bộ p h ậ n chiếu tới bề m ặt Trái
ĐâT. N hưng bộ p h ậ n n h iệt lượng n à y lại cũng Tấi
có hại, có thể làm cho nước trên m ặ t đ ấ t h ấ p thụ
n hiệt lượng rồi biến th àn h m ây làm cho nhiệt
lượng bị tiê u hao đi. N hờ vậy m à Trái Đ ất được
ẩm ướt và m á t mẻ.

Tại sao càng lẽn núi cao
Ihĩ hhỡng Hhí càng lạnh?
Đó là vì không khí ở dưới thấp râd đ ậm đặc, còn
lên cao thì loãng. Thông qua khí quyển, M ặt Trời mới
tỏa nhiệt được m ặt đất. Các bức xạ hồng ngoại sau
khi M ặt Trời chiếu vào Trái Đâd sẽ chiếu lên trên và
gia nhiệt lại bầu khí quyển. N hư trên đã nói, do
không khí ở trên núi cao càng loãng nên tiếp thu
nhiệt của M ặt Trời ít và do đó truyền nhiệt xuống
m ặt núi cũng ít và kết quả là đỉnh núi lại trả lại khí
quyển m ột nhiệt lượng cũng nhỏ. Thí dụ: rứìư đối với
núi Phú Sĩ - N hật Bản vào tháng giêng dương lịch

20
https://thuviensach.vn

hàng năm , nhiệt độ chân núi trung bình là -80°c còn
ở lưng chừng núi là -120'^c và đỉnh núi là -170°c.
N ói chung cứ mỗi khi lên cao lOOOm thì nhiệt
độ không khí lại giảm đi 6,4®c.

Trái Đất tú m ột quả câu như th ể tm ?
Chúng ta bước đi trên m ặt Trái Đất, cảm thây nó
là m ột quả cầu lớn vô cùng. Bề m ặt của nó thật
phong ph ú m àu sắc, có núi cao biển sâu, có đồng
bằng, có sa mạc và ngoài con người ra lại còn rất
nhiều động vật và thực vật đang sống. Chúng ta đã
từng được biết bề m ặt ngoài của Trái Đất, vậy phía
trong Trái Đất ra làm sao? nếu như chúng ta đem bóc
EMỉsphere
>—

T h e rm o so h e re
M e io s D h e r e
S tr a to S D h e r e

/
w

T ro D O S o h e r e

Crust
Upper Mantle'
Mantle
Outer Core
Inner Core

VŨ trụ kỳ bí

21
https://thuviensach.vn

Trái Đất ra, ta có thể phát hiện nó giống như m ột quả
trứng gà phân thành mấy lớp. Lớp ngoài gọi là vỏ
Trái Đất, lớp giữa là m àng và trong cùng là nhân của
Trái Đất. Phía trong Trái Đất có nham tương chảy
loãng và lớp nham thạch cứng rắn, nhiệt độ cao.
ở bề m ặt Trái Đâì có m ột lớp không khí dày
không trông thây. Con người hô h âp ôxy ở lớp
không khí này.

Tại sao nút lửa íạ ỉ phun tráo?
C h ú n g ta biết rằn g phía trong Trái Đ ất có khôi
giải thích n ó n g bỏng, ch ú n g chỉ luôn luôn m u ô n
p h u n ữ ào ra ngoài m ặt đâ"t, nliư ng có lớp đ â t đá
vững chắc của vỏ ngoài Trái Đ ất ghìm chúng n ằm
lại. N h ư n g n ếu lớ p vỏ ngoài của Trái Đ ất lại không
ngừng chuyển độn g và ở m ột điểm nào đó bị ép,
nén rất m ạn h sẽ sinh ra vết nứt, lúc đó nham tương
thừa cơ p h u n ra m ãnh liệt. Đây là lúc nú i lửa p h u n
trào. C ăn cứ vào quá trình v ận đ ộ n g của nú i lửa,
có thể chia làm ba loại: loại thường xuyên p hun
trào được gọi là núi lửa h o ạt động; loại thỉnh
thoảnh h o ạ t độrìg gọi là núi lửa "ngủ” giông như
độn g v ật "ngủ đông"; cuối cùng là loại trước đây,
xa xưa đ ã p h u n trào, nay không h o ạt đ ộng nữa thì
gọi là n ú i lửa "chết".

22
https://thuviensach.vn

Sau khi nú i lửa p h u n trào, nham thạch nóng
bỏng cuồn cuộn chảy xuống h ình th àn h m ột dòng
sông lửa thậm chí có th ể làm chảy cả sắt thép.
Khi độn g đ ất xảy ra, đặc biệt là rấ't dễ d ẫn đến
thiên tai nú i lửa. Đó là vì nham thạch của vỏ Trái
Đâd ghìm giữ nham tương n ằm im trong đó, nhưng
khi có độn g đ ấ t làm cho vỏ ngoài bị n ứ t ra và tạo
điều kiện xảy ra quá trình p h u n trào của n ú i lửa.

Vì sac ban ngày hhùng nhìn íằ ấ y S(W?
N ếu Trái Đ ất không có b ầ u khí quyển, chúng ta
sẽ qu an sát được các vì sao rõ n ét cả ngày và đêm .

Vũ trụ kỳ bí

23
https://thuviensach.vn

Trong vũ trụ , tu y ệt đại đa số các sao tự p h á t
sáng và p h á t nhiệt, q u anh năm lâ^p lánh. N hư ng
chỉ buổi tối chúng ta mới trô n g rõ chúng, đó là vì
ban ngày tần g khí q uyển của T rái Đ ất đã tán xạ
m ột p h ầ n án h sáng M ặt Trời.
Lượng ánh sáng đó chiếu sáng bừng không
trung, át cả ánh sáng của các vì sao, khiến chúng ta
không thể nhìn thấy chúng. N hưng n ếu Trái Đâì
không có bầu khí quyển, không trung sẽ tối đen, và
cho d ù ánh m ặt trời Tất sáng thì chúng ta vẫn nhìn
thấy sao vào ban ngày (hiện tượng này cũng xảy ra
khi chúng ta đứ ng trên bề m ặt M ặt Trăng. Do
không có bầu khí quyển tán xạ ánh sáng, nên tại
đây, lúc nào chúng ta cũng có cơ hội chiêm ngưỡng
các vì sao).
Tuy nhiên, b ạn v ẫn có th ể trô n g th ấy các vì sao
v ào ban ngày, n h ờ m ộ t chiếc kính v iễn vọng. Đó
là do hai n g u y ên nhân: M ột là, th à n h ông kính
v iễn vọn g đã che k h u ấ t khá n h iề u á n h sáng m ặt
trời bị tán xạ trong khí quyển, tạo ra m ộ t "đêm tôi
nhỏ" trong lòng kính. Hai là, kính v iễn vọn g có tác
d ụ n g khuyếch đ ạ i độ sáng của các vì sao, và
ch úng h iện ra râ"t rõ.
Tất nhiên, d ù n g kírứì v iễn v ọ n g qu an sát các
sao vào ban n g à y có h iệu quả kém hơn so với ban
đêm , vì khi đó, ta khó có th ể nh ìn th ây n h ữ n g sao
m ờ nhạt.

24
https://thuviensach.vn

Tại sao nước biển m ận?

' : '''ÌỄ'

■/

ỉs4isSẾ4p*;'tì
- i1^2

Có người nói nước biển ưiặn vì hòa tan rât
n h iều nauôì. N hưng đó không p h ải câu trả lời, bởi
m uối ở đ â u mà ra? K hông lẽ nước sông, nước hồ
không có m uôi hòa tan mà chỉ có nước biển?
Đến nay, các nhà khoa học v ẫn chưa tìm ra câu
trả lời thỏa đáng. Có hai giả thuyết:
- Giả th u y ết thứ nhâ"t cho rằn g ban đ ầ u nước
biển cũng n g ọ t n h ư nước sông. Sau đó, m uối từ
trong nham thạch và các lớp đ ấ t xói m òn, theo
mưa chảy ra các dòng sông. Rồi các dòn g sông đ ổ
về biển cả. Nước biển bốc hơi, trú t xuống th ành
nhữ ng cơn mưa. Mưa lại đ ổ ra các dòn g sông. Cứ
n h ư vậy, theo thời gian, m uối đã lắng đọn g d ần
xuống biển, khiến biển ngày càng m ặn hcm. Theo

Vũ trụ kỳ bí

25
https://thuviensach.vn

đó, dựa vào h à m lượng m uối trong nước biển,
người ta có thể tính ra tuổi của nó.
- Giả th u y ết th ứ hai cho rằng, ngay từ đ ầ u nước
biển đã m ặn n h ư vậy. Lý do là các nhà khoa học
thây rằng, hàm lượng m uối trong nước biển không
tăng lên đ ề u đ ặ n theo tuổi của Trái Đất. Khi
nghiên cứu n h ữ n g lớp đ ấ t đá trong các hang đ ộ n g
bị nước biển trà n vào, người ta th ấy rằng, hàm
lượng m uôi trong nước b iển luôn thay đổi, khi lên
khi xuông chứ không c ố định. Đến nay, người ta
vẫn chưa biết tại sao lại n h ư vậy.

\ì sao đêm mùa ỉiè có nhiêu sao
ỉw n đêm m m đùng?
Lý do là m ù a hè chúng ta đ ứ n g ở gần tru n g
tâm N gân H à, nơi có n h iều sao nhất. C òn m ùa
đông, Trái ĐâT của c h ú n g ta đ ứ n g ở rìa N gân H à,
nơi có ít sao hơn.
Trong hệ N g â n H à của chúng ta (Milky W ay) có
khoảng 100 tỷ sao và chủ yếu p h â n bô' trong m ột
chiếc "bánh tròn". P hần giữa chiếc b á n h n à y hơi
d ày hơn chung quanh. Á nh sáng đi từ phía m ép
"bánh" bên n à y đ ế n phía bên kia p h ải mâT 10 v ạn
n ăm án h sáng, đi từ m ặt trên xuống m ặ t dưới bán h
cũng p h ải mâT 1 v ạ n n ă m án h sáng.

26

0
https://thuviensach.vn

M ùa hè, chúng ta ở gần tru n g tâm N gân Hà,
nên ban đ êm thấy n h iều sao hơn. M ùa đông,
chúng ta ờ về phía đôì diện, nhìn th ấy ít sao hơn.
M ặt Trời và những h àn h tinh láng giềng của hệ
M ặt Trời đ ều nằm trong hệ N gân Hà. H ầu hết
những sao mà chúng ta nhìn thấy bằng m ắt thường
cũng đ ều nằm trong đó. N ếu M ặt Trời nằm giữa hệ
thì d ù chúng ta nhìn từ phía nào củng thây số
lượng sao trên trời nhiều n h ư nhau. Thế nhưng hệ
M ặt Trời cách trung tâm hệ N gân Hà khoảng 3 vạn
năm án h sáng. Khi chúng ta nhìn về phía trung tâm
N gân Hà sẽ thấy ở khu vực đó d ày đặc các vì sao.
Ngược lại, nếu nhìn về phía đối diện trung tâm
N gân Hà sẽ chỉ nhìn thấy m ột số ít sao trong m ột
phần của hê.

Vũ trụ kỳ bí

27
https://thuviensach.vn

Trái ĐâT không ng ừ n g quay quanh M ặt Trời, v ề
m ù a hè, Trái ĐâT ch u y ển đ ộ n g đ ế n khu vực giữa
M ặt Trời và hệ N g ân H à gọi là Đới N gân H à. Đới
N gân Hà là kh u vực chủ y ếu của hệ N gân H à, tập
trung n h iều sao của hệ. Bầu trời đ êm hè ch ú n g ta
nhìn thây chính là Đới N g ân Hà d ày đặc các vì
sao. v ề m ùa đ ô n g và các m ùa khác, khu vực Đới
N gân Hà nằm về phía Trái Đ ất đ an g ở ban ngày,
n ên Tất khó nhìn thây. C òn ở m ặt kia của Trái Đ ất
(vùng đang là đêm ) sẽ k h ô n g thể nhìn th ây nó.

Vi sao Mặt Trùi tận vào m ây
tíiì đêm sẽ m m ?
Để giải thích hiện tượng này, trước hết chúng ta
phải biết, vì sao M ặt Trời lặn vào trong đám mây.
Đó là vì có những đám m ây nóng di chuyển qua
đường chân trời phía Tây. Hệ m ây này có thể là m ây
tầng cao hoặc m ây vũ tầng - chứa nhiều hơi nước.
M ây vũ tần g tập tru n g sát đư ờ ng chân trời phía
Tây, dưới tác d ụ n g của n h iệt độ, sẽ lan rộng và di
chuyển tới khu vực người q u an sát. Vào lúc nửa
đêm , m ây sẽ tích tụ lại khi n h iệt độ hạ xuông thâ"p
nhất, lúc đó sẽ có mưa.
Tuy rứiiên, cũng có trường hỢp M ặt Trời lặn vào
trong m ây, nhưng khi m ây tầng cuộn lên cao, ở
p h ần dưới lộ ra m ột khoảng trống rỗng. Khi đó, tuy

28
https://thuviensach.vn

có hiện tượng M ặt Trời lặn vào trong m ây, nhưng
lại không phải điềm báo trời mưa. Chỉ khi nào
những đ ám m ây đen lớn p h ủ kín sát đường chân
trời, thời tiết mới có thể thay đổi và trời sẽ mưa.

Mặt Tròi mọc ô đầng Đõng cố đúng Miõng?

Thực ra, Trái Đất hình cầu, quay quanh trục của
nó, vì v ậy mới có hiện tượng ng ày và đêm . Phần
Trái Đ ất hướng về phía M ặt Trời là ngày, p h ần bị
che khuâT là đêm .
Khi Trái Đ ất quay, góc nghiêng giữa M ặt Trời
và M ặt Đ ất cũng lớn d ần lên, vì v ậy ta có cảm
tưởng M ặt Trời "mọc" từ th âp lên cao. C ũng bởi vì
Trái Đ ất quay về hướng đông, n ên ta cũng thấy
M ặt Trời "mọc" lên từ hướng Đông. Đ úng ra.

VŨ trụ kỳ bí

29
https://thuviensach.vn

chúng ta p h ải nói "Trái Đ ất quay về hướng Đông,
hướng về phía M ặt Trời". N hưng nói vậy có lẽ dài
d òng quá, n ên người ta v ẫn bảo "M ặt Trời mọc ở
đằn g Đông". Tâ't nhiên, nói v ậy là sai khoa học,
nhưng người ta cũng m ặc kệ.

Cáahứnằ tỉnh trong v à m
liệu có va vào nhm ?
N ếu Trái Đất ở râ't gần các hành tinh khác và
chúng chuyển động ngược chiều rửiau thì khả năng
đụng độ rất dễ xảy ra. N hiing thực tế, Trái Đấi và
các hành tinh đ ều ngoan ngoãn quay ữ ê n lìhững quỹ
đạo nhất định khiến cho chuyện đó là không thể.
M ặt T răng là thiên th ể g ần Trái Đ ất nhâ"t, cách
chúng ta 384.000km. K hoảng cách giữa M ặt Trời và
Trái ĐâT là 149,6 triệu km (hãy tưởng tượng m uốn
đi bộ tới quả c ầu lửa này, b ạn p h ải m ất hơn 3.400
năm ). Các h à n h tinh khác trong hệ M ặt Trời cũng
ở rấ t xa, và bởi chịu sức h ú t của M ặt Trời nên
chúng đ ề u có m ộ t qu ỹ đ ạo ổ n định. Do đó, chúng
không có cơ hội đ ụ n g độ với h à n h tinh xanh.
Các ngôi sao khác trong v ũ trụ cách Trái Đ ất
còn xa hơn nữ a. Sao Biling là gần n h ất, cách Trái
Đ ất 4,22 n ăm á n h sáng, tức là từ vì tin h tú n ày tới
Trái Đất, á n h sán g p h ải "ì ạch" m ất 4 n ă m 3 tháng.

30

J ầ 0
https://thuviensach.vn

T rong k h o ản g k hông vũ trụ g ần hệ M ặt Trời,
tru n g b ình các sao cách n h au k h o ản g trên 10 năm
án h sáng. H ơn nữ a, ch ú n g đ ề u ch u y ển đ ộ n g theo
m ộ t quy lu ậ t n h ấ t định. M ặt Trời cũ n g n h ư tâT cả
các sao tro n g d ả i N g ân H à đ ề u ch uyển đ ộ n g
xung q u an h tru n g tâm hệ theo m ộ t quy lu ậ t riêng
chứ k h ô n g p h ả i là h ỗ n loạn. Bởi vậy, râT ít khả
n ă n g các sao trong d ả i N g ân Hà va chạm nhau.
Theo tính toán của các nhà khoa học, trong hệ
N gân Hà trung bình khoảng m ột tỷ tỷ năm mới
xảy ra m ột va chạm giữa các sao. Tuy nhiên, xác
suâd các sao chổi va đ ậ p vào h àn h tinh thì thường
xuyên hơn nhiều.

\ì sao Uk binằ m ỉnằ và hoàng h ừ ị
Mặt Trời trùng to hen?
M ặt Trăng quay quanh quỹ đ ạo của Trái Đất,
Trái Đ ất quay quanh M ặt Trời. K hoảng cách giữa
Trái Đ ất và hai thiên thể này từ sáng đ ến tối h ầu
n h ư không thay đổi. T hế m à có lúc ta th ấy Mặ.t
Trời hoặc M ặt Trăng to n h ư cái nia, còn lúc khác
lại chỉ bé rửiư quả bưởi. Tại sao vậy?
Lý do là trong nhữ ng đ iều kiện n h ấ t định, m ắt
của con người nhìn m ọi v ật dễ sinh ảo giác.

VŨ trụ kỳ bí

31
https://thuviensach.vn

Khi M ặt Trời và M ặt Trăng mới mọc hoặc sắp
lặn, phía đường chân trời chỉ có m ột góc k h o ản g
không. G ần đó lại là núi đồi, cây cối, nhà cửa hoặc
các v ậ t khác. M ắt chúng ta tự nhiên sẽ so sá n h M ặt
Trời hoặc M ặt Trăng với các vật kể trên, vì v ậ y ta
có cảm giác ch úng n h ư to hẳn ra. N hưng khi lên
tới đỉnh đầu, b ầu trời bao la không có v ật gì khác,
chúng ta thây chúng nhỏ h ẳn lại.
Mặt khác, khi Mặt Trời hoặc Mặt Trăng mới mọc
hoặc sắp lặn, bốn phía đều mờ tối khiến ta có cảm giác
chúng sáng hơn. Khi đó, mắt ta sẽ thấy chúng to hơn.

32
https://thuviensach.vn

Tại S0€ táu vũ trụ đuực phùng
theo chiêu quay của Trái Đất?

Các v ận đ ộ n g viên m u ô n nh ảy xa p hải lấỵ đà,
m uôn ném lao cũ n g lâ"y đà. Đó là sự lợi d ụ n g lực
quán tính. Lực q u án tính đã giúp v ận đ ộ n g viên
hay cây lao, bay xa hơn. Khi p hóng tên lửa th u ận
theo hướng quay của Trái Đất, chính là chúng ta
đã m ượn th êm lực q u á n tính này.
Ai cũ n g biết Trái Đâ"t tự quay quanh m ình nó
theo chiều từ Tây sang Đông. N hưng Trái Đ ất quay
với tôc độ n h an h bao nhiêu, và tên lửa có thể
m ượn được bao n h iêu lực tự quay này?
Thực tế, không phải mọi điểm trên Trái Đ ất đều
quay với tốc độ n h ư nhau. Càng gần Bắc cực và Nam

Vũ trụ kỳ bí

33
https://thuviensach.vn

cực, tốc độ quay càng chậm. Càng gần xích đạo, tốc
độ quay càng lớn (Hình tượng này giống như chiếc
đĩa hát quay trên m áy quay đĩa. Cùng m ột vòng
quay, lahưng các điểm ở rìa đĩa hát đi được m ột đoạn
đường dài hơn so với các điểm ở tâm đĩa). Trung
tâm Bắc và N am cực quay với tốc độ gần bằng
không. N hưng ở vùn g xích đạo, tốc độ này lên tới
465m /s. Bởi vậy, trừ hai khu vực ở trung tâm Bắc
cực và N am cực, còn tại hầu hết các điểm khác, con
người đ ều có thể lợi d ụ n g lực quay của Trái Đất.
Khi tà u vũ trụ p h ó n g lên ở v ù n g xích đạo, vận
tốc của nó sẽ được cộng thêm v ận tốc quay của
Trái Đâd (tức là 465m /s). Và do vậy, d ù lực p h ó n g
ban đ ầ u của tà u có yếu hơn m ột chút, nó vẫn dễ
d à n g th ắn g được sức h ú t Trái Đất. Tuy nhiên, càng
lên các vĩ độ cao (gần hai cực hơn), tôc độ quay
của Trái Đ ất càng chậm , do đó tên lửa càng ít lợi
d ụ n g được lực quay này.

Vì sao băng ởNam cựũ
nhiêu fwn ỏ Bâc cục?
N am cực và Bắc cực đều là hai phía tận cùng của
Trái Đâ4, ở vĩ độ giống nhau, thời gian chiếu và góc
độ chiếu của M ặt Trời cũng giống nhau, vậy mà
chúng khác nhau đến kỳ lạ. N ếu như lớp áo băng

34
https://thuviensach.vn

Nam cực dầy trung bình khoảng 1.700m, thì ở cực
Bắc, lớp vỏ lạnh giá này chỉ dày từ 2 đến 4m mà thôi.
Vùng Nam cực vốn có m ột m ảng lục địa rất lớn
được gọi là "đại lục thứ bảy" của th ế giới, có diện
tích khoảng 14 triệu km2. N ăng lực giữ nhiệt của lục
địa rất kém, vì thế, nhiệt lượng thu được trong m ùa
hè bức xạ hết râd nhanh khiến băng tích lại nhiều.
Sông băng trên lục địa từ trên cao di động xuống
bốn phía bị vỡ thành nhiều tảng băng rất lớn ở bên
bờ biển, trôi nổi trên đại dương bao quanh lục địa,
tạo nên những vật cản là các núi băng cao lớn.
Ngược lại, Bắc Băng Dương ở vùn g Bắc cực có
diện tích rất lớn khoảng 13,1 triệu km^, nhưng chỉ
toàn là...